Umeen elikadura eta nutrizioa gaur: gogoeta batzuk
Gaur egun, lehen ez bezala, oso eskura dugu janaria
munduko zati honetan. Ugaritasun honek obesitatea bihurtu du
elikaduraren arazo nagusia mundu garatuan. Gure betiko janariak
ordezkatzen ari diren jakiak (industrialak, sasoiz kanpokoak…, etab.)
eta orduz kanpo jandakoak, arteriosklerosia eta kardiopatia iskemikoa
errazte dituzte, jadanik haurtzaroan hasita. Pubertaro eta
nerabetasunera heltzean, ume batzuk (oro har gero eta lodiagoak direnak)
modan dagoen gorpuzkera ezin hobea edukitzeko beharrean aurkituko dira,
ez dira gustura sentituko bere itxurarekin, eta beste
elikadura-eragozpen batzuk pairatzeko arriskuan egongo dira.
Gizakiak,
beste animaliek bezala, elikagaien eskasia jasan behar izan du
mendeetan zehar.
Pairamendu horren erakusgarri nabarienetakoa herrien migrazioak dira;
esate baterako, Asiako estepetatik Europaranzko migraketak antzina,
Europatik Ameriketara izan direnak oraintsu (Irlandako populazioaren ia
erdia aurreko mendean), eta gaur egun hirugarren mundutik mundu garatura
gertatzen ari diren migrazioak, goseak bultzatuta izan direla esan
genezake. Iraultza industriala, eta batez ere, II. Mundu Gerraz
geroztik, erraztu egin da elikagaiak eskuratzeko posibilitatea mundu
garatuan, hirugarren munduan okerrera egin duen arren. Esan genezake, gu
bizi garen inguruan, eta gaur egun, jende gehienak eskura ditzakeela
organismorako beharrezko dituen elikagaiak, eta, gaixotasunakin ezean,
ez lukeela nutrizioari buruzko arazorik (eskasirik ez, bederen) izan
behar.
Agian, mendeetan jasandako jaki-eskasiak eraginda, edo
gizakiak berezkoa duelako, gosearen aurkako sena dugu gure baitan; sen
honek lagun gaitzake, elikagaiak eskura izan arren, jende askok gaur
egun janariari eta bere ingurukoari ematen dion garrantzia zein handia
den ulertzen, jatekoaren kantitateari dagokionean batik bat. Batez ere,
haurtzaroan kezkagarria da kaleko solasaldietan zein
pediatria-kontsultan somatzen den ardura hori. Askotan, familiakoak
gehiago arduratzen dira jangurarik ezaz berau eragiten duen oinarrizko
gaixotasunaz baino.
Kalitateari buruz, kontura gaitezke
bertokoak ez diren elikagaiak kontsumitzeko joera hartzen ari garela.
Haurtzaroa ez da salbuespena; honela, umeek lehen baino gehiago
kontsumitzen dituzte industrialki ekoiztutako janariak (haragia,
gozogintza industriala,... etab.) eta gutxiago gure betiko janariak.
Edoskitze naturala da beste adierazle bat, 1900-1970 urte bitartean
(guda uneetan izan ezik) esne artifizialak baztertu duena. (Ez dugu
ahaztu behar, gezurra badirudi ere, biberoizko elikadura berria dela,
mende honetakoa, eta ez betidanikoa).
Gernikako
ume populazioaren azpipisua eta gainpisua adierazten digu taula honek
(P10 kurbatik behera eta P90ekotik gora daudenak). Estatistikoki,
prebalentzia biak berdinak izan beharko lukete, % 10aren inguruan, baina
ikusten dugunez gainpisukoenak handiagoak dira, ez modu nabarian
lehenengo urteetan, bai ordea 10 urtetik aurrera, eta batez ere adin
horretan.
Umeen jan-ohiturek ere aldaketak jasan
dituzte: ordutegian, maiztasunean, eskaeran, etab. Umeak otordua nola
egiten duen da askotan familiaren ongizatearen erakuslea. Umeak zerbait
gogoko duenean, ahaleginak egiten ditu lortzeko, eta askotan lortu
egiten du. Amorraldiak dira, ahalegin “normal” horiek eragin izan ezean,
beste bide bat gogokoa dena eskuratzeko, batez ere bere gurasoek ezin
dutela negarrik edo garrasirik jasan, konturatzen denean eta amore eman
ohi dutela. Honela, umea sarritan egoeraren jabe egiten da “umearentzat
onena” modutzat hartzen duguna begira zertan geratzen den sarritan
(gehienetan?): umeari nahi duen moduan eta nahi duenean ematen diogu,
bere gogoaren arabera eta ordutegia kontuan hartu gabe (2 ordu eta
gehiago, gainera ahora emanez, “...bestela hil egingo da gosez eta”).
Hau guztia, logikoki jokatzeko astirik edota pazientziarik ez dugulako
gertatzen da. Batez ere lehenengo urteetan ume txikiari arau malgu
batzuk jarraitzen erakutsiz gero, arazoen probabilitatea gutxitu egingo
da erabat.
Arestian aipatutakoaren eredu tamalgarriena “gozoki
edo litxarreria” izenarekin ezagutzen dugun, nutrizio arloan “Snack”
izen generikoarekin ezaguna, taldeari dagokio. Gaur egun ume askok
egunero jaten du gozokiren bat, eta batzuk asko. Duela 30-40 urte
igandetan baino ez zena gertatzen, eta oso salbuespenekoa zena lehenago,
eguneroko bihurtu da gure gizartean. Era askotakoak dira ume eta
gazteek litxarreriak (gozogintza industriala ere barnean sar dezakegu)
kontsumitzeko aitzakiak: urtebetetzeak, saria, amorraldia, pakean
uztearen truke, maitasuna erosteko umeari emandako oparia, etab. Umea
hain umea ez denean, dirua du sakelean edo lortu egiten du txikitatik
kontsumitzen ikasi duena erosteko, edo haren ondorengoa kontsumoaren
azokan. Honela, ez da harritzekoa gozoki-dendak hainbeste ugaritzea
azken urteetan.
Jarraian ikusiko ditugu elikagaiak eta jateko
moduak sor ditzaketen eragozpen batzuk eta, bidenabar, saiatuko gara
aipatutako aldaketek eragozpen hauen maiztasun eta larritasunaren
gehitzean zer ikusirik duten aztertzen.
Obesitatea
Obesitatearen
ia kausa bakarra energiaren desoreka da; hau da, organismoan sartzen
den energia kontsumitzen edo gastatzen dena baino gehiago denean
gertatzen da. Gure organismoan, energia jakien bidez barneratzen dugu,
eta hauen gehiegikeria da, ia beti, obesitatearen sortzailea.
Neska-mutil
obesoen ezaugarriak dira: ariketa fisiko gutxi egitea (kirolean ezezik,
bizitzako arlo guztietan ere berdin gertatzen zaie; adibidez, eskolara
joateko autoa gehiago erabiltzen dute oro har), eguerditik aurrera jaki
gehiago hartzea eta telebistaren aurrean denbora asko ematea. Ezaugarri
hauek obesitatearen sortzaile zein ondorio dira; ohar gaitezke bestalde,
ariketa fisiko gutxi egiteak obesitatera bultzatzen duela, energia
gutxi erretzen delako; baina, bidenabar, obesitateak ariketa fisikorik
ez egitera bideratzen du, gurpil-zoro honen bidez obesitatea errazten
delarik.
Elikadura
garbiak zure osasuna iraunarazi eta hobetzen du. Beharrezkoa da era
orekatu eta anitzean elikatzea, jan denetatik, baina inoiz ez gehiegi.
Lodi
egotea osasunaren adierazlea ezezik, estetikarena ere izan da ia
oraintsu arte. Baina obesitateak ondorio fisiko zein psikikoak ditu,
bereziki, haurtzaroan. Hala ere, bere ondorio nagusia, helduaroan
irauteko joera izatea da, adin honetan ondorio oso kaltegarriak sor
ditzakeelarik: diabetesa, hipertentsioa, kardiopatia, etab. Frogatuta
dago nazioarteko ikerketetan, baita Euskal Herrian azken urteetan
egindakoetan ere, ume eta nerabe obesoek besteek baino odol-tentsio eta
kolesterol-neurri handiagoak dituztela; honi ariketa fisiko gutxi egitea
gehitzen badiogu, ume obesoak arteriopatia-mota bat (bihotzeko
infartoa, burmuineko baso-gaixotasuna, etab.) izateko 3 elementu
garrantzitsuenetarikoz jabetzen ari direla ohartzen gara. Baina,
bestalde, frogatuta dago, obesitatea bera, berez dela arteriopatiaren
sortzaile bat eta ez duela aipatutako ondoriorik behar arrisku-faktore
izateko.
Euskal Herriko hegoaldean, Espainiako obeso-indize
handiena dugu Penintsulako Iparraldeko beste herrialdeekin batera,
1984an burututako ikerketa baten arabera. Orbegozo Fundazioak Bilbon
eginiko ikerketa baten ondorio diren grafikoetan: kurba eta tauletan,
ikus dezakegu obesitatea neurtzen duen batezbesteko parametro eta
desbideraketak, beste kurbatakoak (anglosaxoiak gehienetan) baino
handiagoak direla; gure umeak obesoagoak direla, alegia. Fundazio
honetan lanean diharduen pediatra baten ustez, zenbat eta lehenago hasi
gorantz gantz-ehunaren proportzioa umetan (berpizte adiposoaren adina)
hainbat eta lodiagoa izango da ume-populazioa. Bilboko kurbatan, 4-5
urte bitartean nesketan eta 5-6 urte bitartean mutiletan dago adin hori.
Ingalaterra, Frantzia eta Txekiar Errepublikan beranduago gertatzen den
bitartean. Bere ustez, aipatutakoak berdin balio du, umeari
indibidualki dagokionean ere; zenbat eta lehenago gertatu berpizte
adiposoa probabilitate handiagoa izango du ume batek obesoa izateko,
alegia.
Bizkaiko Udal batean egindako azterketan, adin
bakoitzean gaurko umeek lehengoek baino gantz-ehun gehiago dutela, hau
da, oro har lodiagoak direla somatzen da; hots, gaurko 6 urteko umeek
duela 5 urte adin berekoek baino gantz-ehunaren proportzio handiagoa
dute, eta hori adin guztietan gertatzen da. Gainera, adin desberdinen
obesitatearen portzentaien erlazioa handitzen doa urteak aurrera egin
ahala, aipatutako azterketak eta Nafarroan burututako beste azterketa
prospektibo batek erakusten duten moduan. Honek esan nahi du, urteak
aurrera egin heinean zailago duela ume lodi batek pisua egokitzea;
honela, 12 urteko obeso batek helduaroan pisu egokia lortzeko % 25
probabilitate besterik ez badu, proportzio hau handiagoa da gazteagoetan
eta eskasagoa zaharragoetan; suposatzen da nerabe obesoen artean %
80-85ek jarraituko duela obeso izaten helduaroan.
Hiperkolesterolemia
Aterogenesi-lesioak,
arteriosklerosiaren eta gaixotasun kardiobaskularren erantzule direnak,
30 urtetik hona hainbat eta hainbat ikerlanek frogatu duten bezala,
haurtzaroan hasi eta bilakatzen dira behin-betiko bihurtuz. Erantzule
garrantzitsuenetarikoa aterogenesiaren dieta da, hiperkolesterolemira
bideratzen duen dieta, alegia. Honen adibide nabariena, estatu garatuen
erara bere dieta aldatzen ari diren estatuetan, Txina eta Nigerian kasu,
gertatzen ari diren gaixotasun kardiobaskularren maiztasunaren gorakada
da. Aterogenesian, faktore genetikoak (dislipemia familiarrak, batez
ere, hipertentsioak, diabeteak) eta ingurugiroak (dieta aterogenikoak,
obesitateak eta bere ondorioak, sedentarismoak, tabakismoak) hartzen
dute parte, batak besteak eragiten dituelarik.
Haurtzaroan,
odol-sueroko kolesterola 200 mg/dl-tik gora dagoenean zehazten da
hiperkolesterolemia (kolesterol altua eta potentzialki kaltegarria).
Kolesterola zifra honetatik behera eta LDL-kolesterolaren
(kolesterolaren frakzio kaltegarria moduan ezagutzen dena) zifrak 135
mg/dl-tik behera mantentzeak izan beharko luke osasunerako helburu bat.
Kolesterol
altua askoz ere maizago ikusten da gehiegizko pisua duten umeengan
besteengan baino. Gainera, ume obesoetan kolesterolaren osagarri
kaltegarriak dira triglizeridoekin batera altu daudenak, osagarri
babesleak (HDL-kolesterola hauen artean) askoz ere neurri txikiagoan
dauden bitartean.
Piramide
itxurazko irudiek nutrizio-oreka egokia mantentzeko gorde behar diren
proportzioak erakusten dute. EEBBetako Nekazaritza Sailak proposatutakoa
duzu hau.
Gaixotasun kardiobaskularren gorakadan badu
zerikusirik, zalantzarik gabe, dieta-ohituren aldaketak. Gure dieta
ondoko elikagai hauen kont
sumoa handitzean omen dago
aterogenesiaren aurreko babesa, dieta mediterraneoaren osagarri nagusiak
direnetan, alegia: landare-olioa (oliba, batik bat), egoskariak eta
arraina. Elikagai hauek kontsumitzen dira gaur ere, baina astiro-astiro
hauek ordezkatzen hasiak diren beste elikagai eta ohitura arrotzak
sartzen ari dira.
Oso kontuan hartzekoa da, gainera, otordu
artean umeak jaten duena: otartekoak eta “snack”ak (gozokiak barne),
gaur egun, umeen dietako gantz eta energiaren parte handiaren erantzule
bihurtu baitira. Gantz hauek oso aterogenikoak dira, gantz-azido
saturatuen kantitate handiaz eta oso kalitate txarreko energiaz
hornitzen baitute. Elikagai hauen artean talde bat (boileria, gozoki
industriala, paketa/sobreak) bestea baino (fruitu lehorrak, karameloak)
aterogenikoagoa da. Dieta-ohituren aldaketekin eta aipatutako aparteko
elikagai hauen kontsumoarekin ume askok, gomendagarri den energiaren %
30 baino askoz ere gehiago koipetan eta % 8 baino gehiago gantz-azido
saturatuetan kontsumitzen duela pentsatzea ez zaigu oso zaila egiten
eta, beraz, dieta aterogenikoa egiten ari dela.
Idorreria
Badaude
gaurko elikadurak bultzatzen dituen beste gaixotasun fisiko batzuk ere,
idorreria esate baterako. Gaur eguneko alimentuek zuntz-eskasia dute,
eta hondakin-masa lehorragoa izaten da idorreria eraginez. Gainera,
energia askoz hornitutako otorduz kanpoko jaki asko barneratzen da
(energia txarra), zuntzik gabekoa gainera; hartutako energiak gosea
kentzen du eta, beraz, ez dugu hartzen ia zuntzik ere.
Idorreriaren
ondorio bat uzkiko fisura da. Arazo hau gurpil-zoro tipikoa da:
idorreriak fisura sortzen du, eta hau sortuz gero, idorreria larriagotu
egiten da hondakin lehorrak libratzerakoan mina areagotzen duelako;
areagotze honek fisura handituko du edo, gutxienez, ez du sendatzen
utziko.
Ondorioak
Janariaren bidez sor daitezkeen
eragozpenak oso garrantzitsuak dira. Eragozpen hauetatik, gaixotasun
kardiobaskularrek (asteriosklerosia, bihotzeko infartua) bildurtzen
gaituzte gehien. Honek elikagaiekin zenbaterainoko lotura duen
adierazteko gertakizun argienetarikoa hauxe da: dieta-ohiturak
mendebaldeko erara bihurtzen ari diren herrietan gaixotasun
kardiobaskularren gehitze ikusgarria ari da gertatzen. Arazoa hain
larria izanda, harritzekoa da Osasun Administrazioek bere aurrean eman
ohi duten erantzuna, noizbehinkakoa, ahula eta gaizki bideratua izan
delako. Noizbehinkakoa da, behin betikoa eta etengabea izan beharrean,
gizartearen edo kazetarien kezkei baino erantzuten ez dielako. Ahula da,
arazoaren garrantziaren eta arrisku-faktore nabarmenen aurrean inkesta
eta ikerketa epidemiologiko apurrak besterik ez dituztelako bultzatu.
Gaizki bideratua, ahalegin urri horiek helduarenganako prebentzioan
burutu direlako, arazoa, batez ere pediatrikoa denean (umetan hazten
dira ateroma plakak esan dugun bezala, janari aterojenikoak eta jateko
ohitura kaltegarriak diren bezalaxe).
Nere ustez, ondoko puntu
hauek onartu beharko lirateke agente guztien artean (gurasoak,
irakasleak, osasun-alorreko langileak, administrazioa...) umeen
nutrizioa ezezik dieta, ohiturak ere oro har, modu logiko batean
planteatzeko.
- Heziketa sakona behar da janari eta
elikagaiei buruz jendeak ikas dezan zein diren gure organismorako
aproposak eta zeintzuk kaltegarriak eta alboragarriak. Heziketa hau
hizkera simple batekin bete beharko litzateke. Laburbilduz, honelako
aholkuak eman daitezke:
- ekidin: gozogintza industriala, haragi oso koipetsuak,
- mugatu: txerrikiak, enbutidoak, arrautzak, esne eta esnekiak,
- derrigorrez kontsumitu: fruta, barazkiak, arraina, oliba-olioa,
- ez ahaztu jan orduetatik aparte umeek jaten dituzten snacks-ak.
- Elikagaiaz
gain, ezinbestekoa da gurasoen haurren jokabidea kontrolatzea haiek
transmitituko baitizkiete seme-alabei, ohiturak; honela, umeari
gustatzen zaiona, baina elikagai-talde guztietakoa, eskaini behar zaio,
jarritako orduetan eta denbora logiko batean (ordu erdi, 3 ordu
laurden), jatera behartu gabe eta ezer jaten ez badu hurrengo jan-ordura
arte ezer eskaini gabe.
- Ezinbestekoa da edoskitze naturala
bultzatzea, nutriente egokiekin hornituz eta gaixotasun batzuk ekidituz
gainera, modu naturalean elikatzeko eredu delako, eta gerorako ohitura
osasungarriak bideratuko dituelako.
- Ariketa fisikoa bultzatu
behar da, batez ere kaleko jokoen bidez; etxeko denbora-pasa nagusia eta
ia bakarra telebista ikustea bihurtu da eta aipatu ditugu arestian
ekintza honen ondorioak.
- Gizartean hainbeste indar duen
publizitatean (iragarkiak eraginkorrak dira mezua transmititzerakoan eta
gutxi edo gehiago jende guztiarengan du eragina), erakunde publikoek
tinko jokatu beharko lukete dietari buruzko osasun-ohiturak bultzatzeko.
Bidenabar, dieta eta, beraz, osasunari buruzko publizitatea mugatu egin
behar litzateke, iragarki batzuren mezu faltsua galaraziz edo aldatuz,
are gehiago elikagai txarrak eta desegokiak kontsumitzera bideratzen
duten iragarkiak asko direnean (nork ez ditu ezagutzen “eman ezaiozu ...
3 hilabetetik aurrera luzeran eta ez zabaleran hazteko”, edo, “har
ezazu... txapeldunen elikagaia”, edo, bidean “aiba,... ahaztu zaizkit”).
Edo, bestalde gaur egun dagoen argala izateko moda. Honi
buruz esan dezakegu elikagai desegokiak kontsumitzera bideratzen duela
argaltzearen aldeko propaganda ezegokiak (yogourt izen bateko
gorpuzkera, aktore edo aktoresaren baten eredua...; argaltzeko kremak,
argaltzeko janari lightak, etab.). Zer esanik ez, honek ere kontrol
zehatza beharko luke.
